Ten artykuł jest częścią serii Współczesna Europa Wschodnia. Pozostałe artykuły dostępne są tutaj.

Estonia jako państwo post-sowieckie, w latach 90. ubiegłego wieku znalazła się w niezbyt przyjemnej sytuacji. Radziła sobie znacznie lepiej niż pozostałe byłe państwa komunistyczne, jednak także borykała się z problemami. Transformacja gospodarcza, podobnie jak w Polsce, poskutkowała krótkotrwałym kryzysem gospodarczym, inflacją, rozwojem przestępczości zorganizowanej. Perturbacje w tym kraju nie były na tyle ogromne, jak w sąsiedniej Rosji, czy np. Rumunii i Estonia miała dobrą okazję by wejść na drogę gospodarki wolnorynkowej, a co więcej cyfrowej. Jeszcze 30 lat temu, PKB per capita w tym kraju wynosiło blisko 6 tys. dolarów. Obecnie wynosi ono około 37 tys. dolarów, co plasuje Estonię powyżej Portugalii (35 tys.), Litwy (36 tys.) i Polski (31 tys.). Jest to obecnie trzecie najbogatsze państwo Europy Środkowo-Wschodniej pod względem PKB na osobę, przegrywając wyłącznie z Czechami i Słowenią.

Początki cyfryzacji

Jeszcze w latach 90. Estonia postawiła na aktywną cyfryzację własnego państwa. Digitalizacja sektora państwowego miała ograniczać biurokrację, zmniejszać koszty funkcjonowania państwa i zwiększać jego przejrzystość. Był to cel priorytetowy i już w 1996 r. został uruchomiony program Tiger Leap. Miał na celu wyposażenie estońskich szkół w komputery, zapewnienie im dostępu do internetu oraz nauczenie uczniów i pracowników korzystania z nowych technologii. Do 2000 r. wszystkie estońskie szkoły zostały wyposażone w komputery, a do 2001 r. wszystkie uzyskały dostęp do internetu. Był to znaczący krok w drodze cyfryzacyjnej tego kraju, ponieważ właśnie dzieci uczęszczające do szkoły, wkrótce znalazły się na rynku pracy, który w latach 2000. i 10. XXI w. miał ogromne zapotrzebowanie na informatyków.

Lata 2000. estońskiej cyfryzacji odznaczają się natomiast digitalizacją operacji urzędniczych. W 2000 r. Estonia uruchomiła m.in. elektroniczny system rozliczeń podatkowych. W tym samym okresie powstał również e-Cabinet, czyli cyfrowy system wspierający pracę rządu. Ministrowie mogli otrzymywać dokumenty elektronicznie i podejmować decyzje bez konieczności korzystania z ogromnej ilości papierowej dokumentacji. Według estońskich materiałów średni czas posiedzenia rządu skrócił się z kilku godzin do około 30 minut. Ważnym momentem było także uchwalenie w 2000 r. ustawy o podpisie cyfrowym, która stworzyła podstawę prawną dla elektronicznego podpisywania dokumentów. Jednym z największych problemów cyfrowego państwa jest wymiana informacji pomiędzy różnymi instytucjami. Estonia rozwiązała ten problem poprzez stworzenie systemu X-Road, którego wdrażanie rozpoczęto w 2001 r. Przykładowo, jeżeli obywatel podał państwu określoną informację, inna instytucja może — jeżeli ma do tego podstawę prawną — pobrać ją z odpowiedniego rejestru. Nie trzeba więc wielokrotnie dostarczać tych samych dokumentów. Jest to związane z zasadą once-only: obywatel musi przekazać państwu określoną informację tylko raz, a administracja powinna później wykorzystywać ją ponownie zgodnie z prawem. X-Road został zaprojektowany z naciskiem na interoperacyjność, integralność danych i bezpieczeństwo. Kolejnym fundamentem był estoński cyfrowy dowód osobisty. W 2002 r. wprowadzono elektroniczny dowód osobisty wyposażony w funkcje pozwalające na bezpieczne potwierdzanie tożsamości oraz składanie podpisu cyfrowego. Warto tu powiedzieć, że w Polsce e-dowód wprowadzono w 2019 r., a cyfrową wersję na telefon dopiero w 2023 r.

Jednym z najbardziej znanych elementów estońskiej cyfryzacji stało się i-voting. W 2005 r. Estonia przeprowadziła pierwsze wybory, w których można było oddać wiążący głos przez internet, a w 2007 r. możliwość ta została wykorzystana w wyborach parlamentarnych. Estonia stała się dzięki temu pierwszym państwem, które wprowadziło wiążące głosowanie internetowe na taką skalę. Estoński system pozwala również zmienić wcześniej oddany głos elektroniczny w okresie głosowania internetowego, co jest jednym z elementów jego konstrukcji prawnej.

Podatność na cyberataki

Rozwój cyfrowego państwa oznaczał również pojawienie się nowych zagrożeń. W 2007 r. Estonia padła ofiarą szeroko zakrojonych cyberataków, które dotknęły m.in. strony internetowe instytucji państwowych, banków i mediów. W następnych latach Estonia zaczęła więc jeszcze mocniej inwestować w ochronę infrastruktury cyfrowej. W 2008 r. w Tallinnie powstało NATO Cooperative Cyber Defence Centre of Excellence – instytucja zajmująca się m.in. badaniami, szkoleniami i współpracą w zakresie cyberobrony.

Estonia obecnie

Wszystkie wcześniej wspomniane rozwiązania pozytywnie wpłynęły na gospodarkę, a w szczególności na biznes. To właśnie estońscy pionierzy biznesu stworzyli słynny na całym świecie Skype, który później został przejęty przez Microsoft. Estończycy odpowiadają także za Bolt, który teraz aktywnie konkuruje z Uberem i zrzesza 200 milionów użytkowników. Są także twórcami globalnego giganta Wise, który przeprowadza przelewy finansowe bez ukrytych prowizji. Obecnie Estonia jest europejskim liderem pod względem ilości startupów na milion osób i ten wskaźnik jest 4.6 raz większy niż średni w UE.

Najważniejszą cechą cyfryzacji Estonii jest jednak to, że nie polegała ona na tworzeniu pojedynczych aplikacji. Państwo stworzyło całe środowisko, w którym poszczególne elementy współgrają ze sobą. Istotna jest również zasada, że administracja powinna wykorzystywać istniejące informacje zamiast ciągle żądać ich od obywatela. X-Road pozwala różnym systemom wymieniać dane w sposób bezpieczny i kontrolowany. Najważniejsze w estońskim modelu jest to, że cyfryzacja nie była pojedynczym projektem technologicznym, lecz częścią budowy państwa po 1991 r. Estonia potraktowała internet i technologie informacyjne jako sposób na stworzenie tańszej, szybszej, bardziej dostępnej i mniej biurokratycznej administracji. Dzięki temu niewielki naród mógł stosunkowo szybko stworzyć rozwiązania, które później stały się wzorem dla innych krajów.

Źródła: e-Estonia, Education Estonia, European Commision, IMF, The State of European Tech

Wszystkie artykuły z serii Współczesna Europa Wschodnia:

Estonia. Państwo cyfrowe

Łotwa. Państwo mniejszości

Litwa. Państwo frontowe

Czechy. Państwo aksamitne

Kolejny artykuł z serii ukaże się 11 października.