Ten artykuł jest częścią serii Współczesna Europa Wschodnia. Pozostałe artykuły dostępne są tutaj.

Dzisiaj przechodzimy do pierwszego państwa słowiańskiego, które będzie rozpatrywane w tej serii. Tym państwem są Czechy, które jak wcześniej omawiana Litwa, są sąsiadem Polski. Czechy są unikalnym i bardzo pozytywnym przykładem państwa, które było sprawnie zarządzane, zaczynając od upadku komunizmu. To zaś korzystnie wpłynęło na ekonomiczną pozycję tego kraju i obecnie Czechy są najbogatszym państwem regionu pod względem PKB PSN na mieszkańca, które wynosi 63.5 tys. dolarów. Dla porównania, Wielka Brytania ma 67.5 tys. dolarów, więc Czechy mają za parę lat możliwość dogonienia tego państwa. HDI dla Czech wynosi wysokie 0.915.

Demokratyzacja i rozpad Czechosłowacji

Czechy, podobnie jak Polska, szybko pozbyły się kontroli radzieckiej. W 1989 r. w Czechosłowacji wybuchła aksamitna rewolucja. Były to pokojowe manifestacje (przeważnie studentów) tłumione przez władzę komunistyczną. Już w grudniu na stanowisko prezydenta wybrany został liberalny polityk Vaclav Havel, który szybko stał się symbolem czechosłowackiej demokracji. Czesi mieli przed sobą jednak jeszcze długą drogę do uzyskania całkowitej niezależności od Moskwy. 26 lutego 1990 r. podpisano umowę o całkowitym wycofaniu wojsk radzieckich stacjonujących w Czechosłowacji od czasu inwazji z 1968 r. 21 czerwca 1991 r. granicę Czechosłowacji przekroczył ostatni pociąg z wyjeżdżającymi żołnierzami Armii Radzieckiej. To ten moment można uznać za koniec zależności od ZSRR. 1 lipca 1991 r. ostatecznie rozwiązano Układ Warszawski.

Wraz z odzyskaniem kontroli nad państwem, zaczęły się procesy demokratyczne. Poskutkowało to stworzeniem politycznej alternatywy dla Czech i Słowacji. Czesi częściej opowiadali się za silniejszą federacją i sprawniejszymi reformami gospodarczymi, podczas gdy Słowacy domagali się większej autonomii. Istotną rolę odegrały różnice między przywódcami politycznymi – czeskim Václavem Klausem i słowackim Vladimírem Mečiarem. Nie udało się osiągnąć porozumienia co do dalszego funkcjonowania federacji. W rezultacie zdecydowano się na pokojowy podział państwa, który przeszedł do historii jako aksamitny rozwód. 31 grudnia 1992 r. Czechosłowacja przestała istnieć. Powstały dwa niezależne państwa – Czechy i Słowacja.

Integracja ze strukturami europejskimi

Suwerenne Czechy kontynuowały politykę liberalizacyjną, prowadzoną po aksamitnej rewolucji. Stawiano na rozwój demokracji i na dołączenie do wspólnoty transatlantyckiej. Promowane były także stosunki z państwami postkomunistycznymi np. w składzie V4, gdzie znajdowały się Węgry, Słowacja i Polska. To było ważne, ponieważ pierwotnym celem V4 było doprowadzenie Europy Środkowej do grona krajów zachodnich. Natomiast NATO było dla Czech przede wszystkim polisą ubezpieczeniową przeciwko powrotowi rosyjskiej dominacji. Czechy uczestniczyły w programie Partnerstwo dla Pokoju, a 12 marca 1999 r. wraz z Polską i Węgrami zostały członkami NATO. 1 maja 2004 r. Czechy weszły do Unii Europejskiej.

Gospodarczo Czechy także były w dobrej kondycji. Nie doszło tam do terapii szokowej, jak w Polsce. Proces restrukturyzacji gospodarki był znacznie bardziej powolny, co nie spowodowało dużego bezrobocia i pozostałych patologii społecznych. Czechy przyciągały zagraniczne inwestycje, a gospodarka w dużym stopniu zaczęła się opierać na przemyśle motoryzacyjnym. Oprócz samych samochodów były tam tworzone komponenty i inne elementy potrzebne w tej gałęzi przemysłu.

Prorosyjski prezydent

W 2013 r. doszło jednak do ciekawego przypadku. Wybory prezydenckie wygrał Milos Zeman, który, jak się okazało, miał nieco inne poglądy od swoich poprzedników. Przed nim prezydentem był Vaclav Klaus, który był znany ze swojego eurosceptycyzmu, jednak Zeman przebił nawet jego. Przez lata prezydentury (2013–2023) nie taił dobrych relacji z Rosją i Władimirem Putinem. Sprzeciwiał się unijnym sankcjom nałożonym na Rosję po aneksji Krymu w 2014 r. oraz bagatelizował działania Kremla. Opowiadał się za zacieśnianiem więzi handlowych i energetycznych z Rosją (m.in. popierał współpracę przy projektach jądrowych). W 2021 r. wybuchły nawet ogromne protesty, które były odpowiedzią na prorosyjskie poglądy Zemana. W Pradze demonstranci zapełnili połowę placu Wacława, ale zachowując wymagany w pandemii dwumetrowy dystans. Policja szacowała liczbę uczestników na 10 tysięcy, a organizatorzy na dwukrotnie więcej. Po inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 r. Zeman potępił atak i zmienił część swojej retoryki, jednak całokształt jego wieloletniej działalności budował wizerunek polityka prorosyjskiego. Wybór Petra Pavla na prezydenta w 2023 r. miał znaczenie symboliczne. Pavel, były generał NATO i przewodniczący Komitetu Wojskowego sojuszu, reprezentuje odmienną wizję niż Zeman. Jest on znacznie bardziej proeuropejski i antyrosyjski niż poprzednik.

Współczesne Czechy

Czechy są jednym z państw Europy Środkowej, które bardzo poważnie traktują energetykę jądrową. To nie tylko kwestia klimatu czy ceny energii. Wybór partnerów technologicznych przy rozbudowie energetyki jądrowej ma znaczenie geopolityczne. Po 2021 r. rosyjskie i chińskie firmy zostały wykluczone z czeskich projektów strategicznych. Bardzo ważną spółką jest ČEZ, największe czeskie przedsiębiorstwo energetyczne, w którym większość udziałów posiada państwo. Firma zajmuje się produkcją i dystrybucją energii, gdzie szczególne znaczenie ma czeska energetyka jądrowa. Państwo posiada elektrownie jądrowe w Temelínie i Dukovanach. Energetyka jest nie tylko sektorem gospodarczym, ale również elementem bezpieczeństwa państwa.

Współczesna gospodarka Czech należy do najbardziej rozwiniętych w Europie Środkowej. Opiera się przede wszystkim na przemyśle, eksporcie, usługach oraz silnych powiązaniach gospodarczych z Unią Europejską, szczególnie z Niemcami. Czechy są krajem wysoko uprzemysłowionym, a ważną rolę odgrywają przemysł motoryzacyjny, maszynowy, elektroniczny, chemiczny, energetyczny i obronny. Duże znaczenie ma również sektor usług, bankowość, handel oraz rozwijające się nowe technologie i IT. Jedną z najważniejszych gałęzi czeskiej gospodarki jest przemysł motoryzacyjny. Najbardziej znaną firmą jest Škoda Auto, należąca do niemieckiego koncernu Volkswagen. Produkuje ona samochody przede wszystkim w Czechach i eksportuje je na rynki zagraniczne. W kraju działają również zakłady Hyundai i Toyota oraz liczni producenci części samochodowych.

Podsumowując, Czechy są dziś państwem zdecydowanie zakotwiczonym w świecie zachodnim, ale prowadzącym pragmatyczną politykę opartą na własnych interesach. Ich geopolityczne znaczenie wynika z położenia w centrum Europy, członkostwa w NATO i UE, bliskich relacji z Niemcami i Polską oraz rosnącego znaczenia czeskiego przemysłu obronnego. Najważniejszymi wyzwaniami pozostają bezpieczeństwo w Europie Wschodniej, relacje z Rosją i Chinami, przyszłość współpracy transatlantyckiej oraz utrzymanie bezpieczeństwa energetycznego i gospodarczego.

Źródła: Deutsche Welle, Finanční správa České republiky, Ministerstvo zahraničních věcí České republiky, Reuters

Wszystkie artykuły z serii Współczesna Europa Wschodnia:

Estonia. Państwo cyfrowe

Łotwa. Państwo mniejszości

Litwa. Państwo frontowe

Czechy. Państwo aksamitne

Kolejny artykuł z serii ukaże się 11 października.