Litwa. Państwo frontowe

Ten artykuł jest częścią serii Współczesna Europa Wschodnia. Pozostałe artykuły dostępne są tutaj.

W dzisiejszym artykule omówimy ostatnie z państw bałtyckich, czyli Litwę. Miała ona najtrudniejszą drogę związaną z odzyskaniem niepodległości, ponieważ była pierwszym państwem, które oddzieliło się od ZSRR. Już w czasach radzieckich Litwini zaczęli prowadzić działania ograniczające kontrolę Moskwy. Obecnie Litwa jest największym państwem bałtyckim pod względem populacji i powierzchni. Ma także największe PKB PSN (61 tys. dolarów) i z tej perspektywy jest także bogatszym państwem od Polski, Japonii, Hiszpanii czy Izraela. Litwa w 2026 r. osiągnęła 100 mld dolarów PKB co jest imponującym wynikiem dla kraju mającego zaledwie 2,8 miliona obywateli.

Droga do niepodległości

Aby zrozumieć politykę Litwy po rozpadzie ZSRR, należy cofnąć się do końca lat 80. W okresie pierestrojki i głasnosti w Związku Radzieckim zaczęły rozwijać się ruchy narodowe. Na Litwie w 1988 r. powstał Sąjūdis, czyli Litewski Ruch na rzecz Przebudowy. Początkowo domagał się przede wszystkim większej autonomii i demokratyzacji, jednak szybko stał się główną siłą ruchu niepodległościowego. 23 sierpnia 1989 r. Litwini, Łotysze i Estończycy zorganizowali Drogę Bałtycką. Około dwóch milionów osób utworzyło ludzki łańcuch ciągnący się przez Litwę, Łotwę i Estonię. W lutym 1990 r. odbyły się wybory do Rady Najwyższej Litewskiej SRR. Zdecydowane zwycięstwo odniosły siły związane z Sąjūdisem. 11 marca 1990 r. Rada Najwyższa przyjęła Akt Przywrócenia Niepodległego Państwa Litewskiego. Litwa została pierwszą republiką ZSRR, która oficjalnie ogłosiła przywrócenie niepodległości.

W kwietniu 1990 r. Moskwa rozpoczęła gospodarczą blokadę Litwy. Ograniczono dostawy surowców i paliw. Było to szczególnie dotkliwe, ponieważ gospodarka litewska była jeszcze bardzo silnie powiązana z gospodarką radziecką. Dlatego po odzyskaniu niepodległości jednym z głównych celów stało się przekształcenie gospodarki tak, aby jej funkcjonowanie nie zależało od Rosji. Był to proces trudny. Litwa odziedziczyła po ZSRR gospodarkę centralnie planowaną, przedsiębiorstwa państwowe, przemysł dostosowany do potrzeb całego radzieckiego systemu oraz infrastrukturę handlową i energetyczną skierowaną na wschód. Najbardziej dramatycznym momentem starań o niepodległość były wydarzenia w Wilnie w styczniu 1991 r. Władze radzieckie zdecydowały się na użycie siły. W nocy z 12 na 13 stycznia radzieckie jednostki wojskowe zaatakowały litewskie obiekty strategiczne, przede wszystkim wieżę telewizyjną oraz ośrodki radiowo-telewizyjne. Tysiące ludzi zgromadziły się, aby bronić tych obiektów. Radzieckie wojsko użyło broni i pojazdów opancerzonych. Zginęło 14 osób, a setki zostały ranne. 31 lipca 1991 r. doszło do kolejnego tragicznego wydarzenia. Na przejściu granicznym w Medininkai zaatakowano litewskich funkcjonariuszy. Zginęło siedmiu celników i policjantów.

Pierwsze lata po odrodzeniu

Po rozpadzie ZSRR w grudniu 1991 r. na Litwie pozostały rosyjskie jednostki wojskowe. Dla Wilna była to sytuacja nie do zaakceptowania. Negocjacje były trudne, ponieważ Rosja próbowała zachować wpływy w państwach bałtyckich. Litwa jednak konsekwentnie domagała się całkowitego wycofania rosyjskich sił. W rezultacie 31 sierpnia 1993 r. ostatni rosyjscy żołnierze opuścili Litwę. Równolegle z wycofywaniem wojsk rosyjskich tworzono litewską armię. W 1990 r. zaczęto budować pierwsze struktury obronne, a w 1991 r. rozwijano system ochotniczy i rozpoczęto organizowanie regularnych jednostek. 23 listopada 1992 r. formalnie odbudowano Litewskie Siły Zbrojne.

Litwini niewątpliwie mieli trudne początki transformacji z powodu silnych więzi gospodarczo-politycznych z ZSRR, jednak udało im się stosunkowo szybko wybrnąć z największych komplikacji stworzonych przez Rosjan. Z powodu niezbyt dogodnego położenia geograficznego i swoich sąsiadów ze wschodu, Litwa postawiła na Zachód i szybko zaczęła realizować swoje plany związane z dołączeniem do UE i NATO. W 1994 r. Litwa oficjalnie rozpoczęła starania o członkostwo w NATO. Największy przełom nastąpił jednak po dziesięciu latach. 29 marca 2004 r. Litwa została członkiem NATO. Kilka tygodni później, 1 maja 2004 r., została członkiem Unii Europejskiej.

Bezpieczeństwo energetyczne i militarne

Jednym z największych problemów Litwy po wejściu do UE była energetyka. 80% krajowego zużycia opierało się na jednej elektrowni jądrowej w Ignalinie, która była filarem litewskiego bezpieczeństwa energetycznego. Elektrownia ta była wyposażona w reaktory RBMK, czyli tego samego podstawowego typu, co reaktor w Czarnobylu. W ramach warunków członkostwa w UE Litwa zgodziła się na zamknięcie elektrowni. Było to częścią szerszego procesu odchodzenia od infrastruktury odziedziczonej po ZSRR. Pierwszy reaktor wyłączono w 2004 r., a drugi w 2009 r. Decyzja miała konsekwencje gospodarcze. Litwa utraciła bardzo ważne źródło energii i przez pewien czas musiała w większym stopniu korzystać z importu. Można więc stwierdzić, że Litwa podjęła ciężką decyzję, ponieważ paradoksalnie zgodziła się na uzależnienie energetyczne od Rosji importując gaz i ropę, w zamian za wejście do UE. Z tych oto powodów Litwa zaczęła walkę z zależnością energetyczną od Rosji i zaczęła rozbudowywać infrastrukturę energetyczną. Największym projektem był powstały w 2014 r. Terminal LNG w Kłajpedzie (podobnie jak polski w Świnoujściu). Dzięki niemu kraj uzyskał możliwość importowania gazu drogą morską.

Mimo faktu wstąpienia do NATO, Litwa starała się ciągle zwiększać swoje możliwości obronne z powodu militarnej aktywizacji Rosji (Gruzja 2008 r., Krym 2014 r.). Jedną z najważniejszych decyzji było przywrócenie w 2015 r. poboru wojskowego. Wcześniej Litwa zmierzała w kierunku małej armii zawodowej. Po 2014 r. uznano jednak, że w przypadku wojny potrzebne będą znacznie większe zasoby ludzkie w armii. Radykalnie litewskie podejście zmieniło się jednak po 2022 r., kiedy to Rosjanie zaatakowali Ukrainę. Zaczęła się kolosalna militaryzacja, postawienie na dwóch głównych partnerów – Polskę i Niemcy. Przesmyk Suwalski stanowi dla Litwy najbardziej czuły punkt, więc partnerstwo strategiczne z Polską w tej sytuacji jest po prostu wymagane.

Obecnie Litwa stara się coraz bardziej dostosowywać infrastrukturę do pozostałych krajów NATO, ponieważ ułatwi to potencjalną obronę własnego kraju w przypadku możliwego wybuchu wojny z Rosją i Białorusią. Powstają projekty kolejowe Rail Baltica i drogowe Via Baltica, które połączą kraje Bałtyckie z europejskim systemem transportowym, co w czasie pokoju ułatwi handel i turystykę, a w czasie wojny transport wojsk i przerzut sprzętu. W 2025 r. udało się także połączyć bałtyckie sieci elektroenergetyczne z pozostałą częścią Europy.

Współczesna Litwa

Dzisiaj Litwa jest gospodarką rynkową należącą do strefy euro i jednolitego rynku UE, silnie powiązaną ze Skandynawią, Niemcami, Polską i innymi państwami europejskimi. Co ważne, litewska gospodarka nie jest zdominowana przez jedną gałąź przemysłu. Obok tradycyjnego handlu, transportu, przemysłu chemicznego i energetyki powstały bardzo konkurencyjne przedsiębiorstwa technologiczne. Najbardziej spektakularnym przykładem jest Vinted, który z litewskiego startupu stał się międzynarodową platformą o przychodach przekraczających 1 mld euro rocznie.

Podsumowując, Litwa jest państwem progresywnym zarówno w znaczeniu militarnym jak i gospodarczym. Po odzyskaniu niepodległości dała radę zachować suwerenność i zabezpieczyć swoje położenie, dołączając do niezwykle ważnych sojuszy. Oczywiście Litwa również boryka się z licznymi problemami. Demografia przez dekady była główną słabością tego państwa z powodu dużej emigracji po wstąpieniu do UE. Mimo wszystko, Litwini zdołali rozwinąć ważne dla siebie gałęzie w postaci energetyki, transportu, czy handlu.

Źródła: European Environment Agency, MSZ Republiki Litewskiej, Permanent delegation of the Republic of Lithuania to NATO

Wszystkie artykuły z serii Współczesna Europa Wschodnia:

• Estonia. Państwo cyfrowe
• Łotwa. Państwo mniejszości
• Litwa. Państwo frontowe
• Czechy. Państwo aksamitne

Kolejny artykuł z serii ukaże się 11 października.