Konflikt na Bliskim Wschodzie, który punktem zapalnym na mapie świata jest od końca II wojny światowej i przejawiał się w różnych odsłonach w ramach zimnej wojny i po jej zakończeniu, można postrzegać z bardzo odmiennych perspektyw. Warto zagłębić się jednak w historię konfliktu na linii Izrael-Iran, ponieważ, wbrew powszechnemu przekonaniu, Iran nie był tradycyjnie największym wrogiem Państwa Izrael przez większość trwania zimnej wojny. Stan obecny jest efektem bardzo skomplikowanych przetasowań i przemian w samym Izraelu i w całym regionie, czego warto mieć świadomość przy ocenianiu natury trwającej wojny.
Konflikt izraelsko-arabski – budowa nowego państwa i jego ideologia
Państwo Izrael zostało powołane do istnienia na mocy deklaracji niepodległości uchwalonej przez zgromadzonych działaczy syjonistycznych 14 maja 1948 r. Data ta wyznacza koniec trwającej od końca 1947 r. wojny domowej w Brytyjskim Mandacie Palestyny i początek I wojny izraelsko-arabskiej. W czasie bardzo krwawych starć siły Izraela, składające się z istniejących wcześniej bojówek na czele z Haganą, zdołały odeprzeć ataki oddziałów palestyńskich, armii Egiptu, Syrii i Transjordanii. Dało to początek państwu rozciągającemu się od Morza Śródziemnego po pustynię Negew.
Pod względem ideologicznym Izrael przyjął jako swój priorytet integrację Żydów z całego świata, co zostało osiągnięte poprzez promowanie języka hebrajskiego i państwa opartego na judaizmie ortodoksyjnym. Mimo, że największa część Żydów w latach 1945-1950 przybyła do Izraela z Europy, głównie Środkowej i Wschodniej, imigracja z Bliskiego Wschodu (w tym Iranu), Afryki Północnej, Australii i Ameryki Północnej również była znacząca. Przyjazd ponad miliona Żydów do początku lat pięćdziesiątych i podwojenie tej liczby na przestrzeni kolejnej dekady doprowadziło do poważnych problemów prawnych, ekonomicznych i społecznych. W warunkach wojny domowej Palestynę opuściło prawie sto tysięcy Palestyńczyków, a po 1948 r. na obszarze pustyni Negew i części Galilei doszło do przymusowych przesiedleń całych arabskich wsi. Tereny te były zasiedlane przez przybyłą społeczność żydowską, która w wielu przypadkach od podstaw zbudowała znaczące miasta i infrastrukturę strategiczną, czego najlepszym przykładem jest miasto Ejlat nad zatoką Akaba.
Rosnąca populacja i bardzo ograniczone zasoby naturalne zmusiły nowe władze do zrewolucjonizowania polityki agrarnej. Ruch syjonistyczny został zdominowany przez syjonizm socjalistyczny, którego głównym przywódcą był jeden z ojców-założycieli państwa, premier Dawid Ben-Gurion. Nowe władze zachęcały osadników do lokowania farm na pustyni, a rządowe dopłaty umożliwiły rozwój całych sieci kanałów irygacyjnych, szklarni i aparatury, która minimalizowała parowanie i straty wody. Masowa, w dużej mierze oddolna mobilizacja osadników i wsparcie rządu oraz diaspory umożliwiły osiągnięcie ogromnego sukcesu w budowie infrastruktury, a Izrael zyskał względną samowystarczalność w obszarze produkcji rolnej. Polityka ta stała się początkiem mitu założycielskiego Państwa Izrael, a wielu polityków uznaje sukces budowy silnego państwa na pustyni za dowód wyższości kultury żydowskiej nad arabską. Izrael był od początku swojego istnienia państwem narodu żydowskiego, który miał być obrońcą jego suwerenności, godności i interesów na arenie międzynarodowej. Z drugiej strony miało być to również państwo demokratyczne, które broni praw mniejszości i gwarantuje wewnętrzną koegzystencję i stabilność.
Państwo Izrael stało się już w latach czterdziestych obiektem zainteresowania supermocarstw – ZSRR i USA. Oba te państwa były domem dla ogromnej diaspory żydowskiej i liczyły na zwiększenie swoich wpływów na Bliskim Wschodzie. Mimo socjalistycznego rodowodu dużej części elit Izraela, to właśnie obóz kapitalistyczny zdołał wciągnąć Izrael w orbitę swoich wpływów, głównie za sprawą ekonomicznego wsparcia dla nowego państwa ze strony bogatej diaspory amerykańskiej oraz istnienia silnych organizacji judaistycznych w państwach zachodnich, co nie mogło mieć miejsca w ateistycznym bloku wschodnim.
Konflikt izraelsko-arabski chciały na swoją korzyść wykorzystać Francja i Wielka Brytania przy okazji kryzysu sueskiego w 1956 r. Kompromitacja potęg europejskich wspartych przez siły Izraela w obliczu silnego oporu Egiptu i dyplomatycznego potępienia inwazji na Egipt przez USA i ZSRR przyniosły permanentny podział Bliskiego Wschodu. Blok państw arabskich na czele z Egiptem pod wodzą Gamala Adbela Nasera od tego momentu zbliżył się do ZSRR, a Izrael obrał zdecydowany kurs na zachód. Kolejne wojny w tym regionie – wojna sześciodniowa z 1967 r., wojna na wyczerpanie z lat 1967-1970 i wojna Jom-Kippur w 1973 r. angażowały wsparcie obu światowych bloków i zaznaczyły pozycję Izraela, który stał się enklawą obozu kapitalistycznego na terenie Bliskiego Wschodu. Wzajemna nienawiść potęgowała polityczną alienację Izraela na mapie regionu, a wspólnota palestyńska nie dysponowała w tym okresie żadnymi znaczącymi narzędziami nacisku na władze Izraela.
Izrael w obliczu rewolucji irańskiej, czyli nowe otwarcie na Bliskim Wschodzie
Rewolucja irańska lat 1978-1979 przyniosła zmiany o charakterze regionalnym i globalnym. Iran, który pod rządami szacha Pahlaviego był, obok Izraela, najbliższym sojusznikiem USA na Bliskim Wschodzie w ciągu kilku miesięcy znalazł się pod absolutną władzą szyickiego establishmentu religijnego. Iran był dotąd rynkiem zbytu dla tureckich i izraelskich produktów, a armia szacha korzystała z izraelskiej technologii. Ważną rolę odgrywała też współpraca gospodarcza i naukowa między tymi państwami. Dlatego ogromnym wstrząsem dla Tel Awiwu był rewolucyjny zwrot polityki zagranicznej Iranu, który zerwał niemal wszystkie stosunki handlowe ze światem zachodnim, ale zarazem nie otworzył się na wpływy radzieckie. Zamknięto ambasadę Izraela w Teheranie, którą przekazano Organizacji Wyzwolenia Palestyny, a ajatollah Chomejni nazwał Izrael małym szatanem (w odróżnieniu od USA – wielkiego szatana). Warto jednak zaznaczyć, że ten kryzys nie doczekał się znaczącej eskalacji, a Iran był wtedy zbyt słaby i pogrążony w wewnętrznym chaosie, żeby obrać bardziej agresywny kurs.
Lata siedemdziesiąte były dla Izraela bardzo burzliwe w kontekście polityki wewnętrznej. Rosnące napięcia na terenach palestyńskich i kryzys gospodarczy wywołany wojną Jom Kippur przyniosły kryzys popularnych dotychczas rządów socjalistów pod wodzą Goldy Meir. W wyborach do Knessetu w 1973 r. i w 1977 r. coraz lepsze wyniki uzyskiwał antyarabski i nacjonalistyczny Likud, który głosił potrzebę zmiany polityki gospodarczej i wzmocnienie pozycji żydowskich osadników. Mimo chwilowej stabilizacji w latach osiemdziesiątych i zwycięstwa sił centrolewicowych w 1981 r. i 1984 r. pozycja tradycjonalistów i nacjonalistów wzrosła na przestrzeni tego okresu.
Narastającym problemem była Organizacja Wyzwolenia Palestyny pod wodzą Jasira Arafata (od 1969 r.), która wykorzystała okres wojny na wyczerpanie w latach 1967-1970 do umocnienia swoich komórek. Bojownicy znaleźli schronienie w Jordanii, gdzie rozwinięto sieć baz wojskowych. Szybko okazało się jednak, że ostrzały i działalność terrorystyczna prowadzona z terytorium Jordanii powoduje kryzys relacji ze światem zachodnim, dlatego w 1970 r. władze Jordanii postanowiły pozbyć się baz OWP ze swojego terytorium, co doprowadziło do wojny domowej i ostatecznego wycofania się OWP do Libanu, w którym od lat siedemdziesiątych trwa wojna domowa. Rozwój komórek palestyńskich w tym kraju doprowadził do interwencji Izraela w 1982 r. Po stronie muzułmańskich szyitów, części sunnitów, lewicy i OWP stanęła Syria, która zajęła północny Liban, a chrześcijańska Falanga stanęła po stronie Izraela. Wojna ta doprowadziła do ewakuacji OWP z Libanu, głównie do Syrii, Iraku i Afryki Północnej, ale pod względem politycznym umocniła się Syria, która stała się obrońcą muzułmanów w regionie i skutecznie zatrzymała inwazję Izraela. Wojna libańska dała też początek islamistycznej organizacji Hezbollah w Libanie, która uzyskała znaczące wsparcie od Iranu.
Konflikt świata islamu i judaizmu nawet w tej fazie nie obejmował Iranu, gdyż w trakcie wojny iracko-irańskiej z lat 1980-1988 Izrael był jednym z nielicznych państw zachodnich, które okazało wsparcie (w dużej mierze tajne) stronie irańskiej. Pokazuje to, że przez okres zimnej wojny konflikt izraelsko-arabski nie dotykał Iranu, a żadna ze stron nie postrzegała tej drugiej jako głównego wroga swojej państwowości.
Koniec zimnej wojny – triumf nacjonalizmu w Izraelu i początek ekspansji Iranu
W 1987 r. wybuchło powstanie Palestyńczyków – Pierwsza Intifada w Izraelu. OWP, radykalna lewica oraz organizacje islamistyczne wystąpiły zbrojnie przeciwko Żydom. Wtedy też powstał Hamas – ekstremistyczna organizacja terrorystyczna, która znalazła sojusznika w postaci Iranu. Postanie zakończono definitywnie podpisaniem porozumień z Oslo w 1993 r. między OWP a Izraelem, na mocy których utworzono Autonomię Palestyńską z siedzibą w Ramallah.
Lata dziewięćdziesiąte były okresem przejścia dyskursu politycznego w nowym kierunku. Masowa imigracja Żydów z upadającego ZSRR stworzyła nowe warunki ekonomiczne i polityczne. Izrael w tym okresie dążył do zmiany wizerunku na arenie międzynarodowej, powiększał się wolny rynek i przybywało turystów. Życie publiczne osiągnęło względną stabilizację i rozwinęła się koegzystencja Żydów oraz Palestyńczyków.
Iran w tym czasie przechodził okres odbudowy po krwawej wojnie. W obliczu biedy i chaosu wielu Irańczyków wyemigrowało do krajów zachodnich, ale teokratyczny reżim jedynie umocnił swoją władzę i represje. Wojna stała się mitem założycielskim – obroną Irańczyków przed arabską agresją i światem zachodnim, a nienawiść wobec wrogów w społeczeństwie była tak duża, że izolacjonistyczna polityka Iranu cieszyła się wewnętrznym poparciem. Początek XXI wieku przyniósł nowe możliwości – zbliżenie Iranu z Chinami i Indiami, zacieśnienie współpracy z Rosją Władimira Putina i rozbudowa infrastruktury naftowej znacznie zwiększyły znaczenie tego kraju na arenie międzynarodowej, czyniąc go największą przeciwwagą dla prozachodniej Arabii Saudyjskiej nad Zatoką Perską.
Kolejne konflikty w regionie: Druga Intifada (lata 2000-2005), przejęcie kontroli nad Strefą Gazy przez Hamas (2007 r.), arabska wiosna (2011 r.) oraz towarzyszące jej wojny domowe w Syrii i Libanie czy operacja Ochronny Brzeg przeciw Hamasowi w Strefie Gazy były okazjami do konfrontacji sił Izraela i Iranu. Radykalizacja nastrojów w Izraelu i rządy Likudu pod wodzą Binjamina Netanjahu od 2009 r. (z przerwą w latach 2021-2022) doprowadziły do znaczącej zmiany retoryki wobec konfliktu z Iranem i światem arabskim. Prawica izraelska przyjęła zasadę, że nie można negocjować z terrorystami. W konsekwencji nie podejmuje się praktycznie żadnych ruchów, które miałyby zatrzymać radykalizację Palestyńczyków, a budowa muru bezpieczeństwa na granicy z Autonomią Palestyńską czy uchwalenie ustawy o narodowym charakterze Izraela w 2018 r., która obniżyła status języka arabskiego względem hebrajskiego są przykładami działań wymierzonych w polityczne i gospodarcze osłabienie i izolację narodu palestyńskiego.
Atak Hamasu na Izrael 7 października 2023 r. zapoczątkował kolejny etap konfrontacji izraelsko-irańskiej. Kontrofensywa wojsk Izraela i wkroczenie do Strefy Gazy spowodowały największy w historii tego regionu kryzys humanitarny, który objął również granicę z Egiptem. Mimo zabicia czołowych przywódców Hamasu w 2024 r. i unicestwienia głównych grup uderzeniowych oraz podziemnych kanałów tej organizacji, fanatyczny opór wobec Izraela trwa nadal, a nowi bojownicy Hamasu rekrutowani są spośród zdesperowanych młodych, często nieletnich mieszkańców zrujnowanych miast Strefy Gazy. W Izraelu wojna ta przyniosła zjednoczenie się narodu wokół Netanjahu, co zakończyło falę antyrządowych protestów. Masowa mobilizacja armii, militaryzacja życia publicznego i dalszy wzrost tendencji nacjonalistycznych doprowadził do zaostrzenia polityki wobec Palestyńczyków. Wojna rozlała się również na południowy Liban, a także teren przyległy do Wzgórz Golan w Syrii.
Konfrontacja – Czy wojna była nieunikniona?
Wspólny atak Izraela i USA na Iran 28 lutego 2026 r. stał się najpoważniejszą manifestacją konfliktu na Bliskim Wschodzie od ostatniej dekady. Sam fakt wybuchu nowej wojny nie jest aż tak zaskakujący, jak jej rozmiary i możliwość dalszej eskalacji, ponieważ do wymiany ognia i bombardowań między Izraelem a Iranem doszło też niespełna rok temu. Dla Izraela to właśnie Iran jest obecnie głównym wrogiem politycznym, ekonomicznym, a nawet kulturowym. Warto zaznaczyć, że inne państwa regionu jak Egipt, Jordania, Irak, a nawet oparta na prawie szariatu sunnicka Arabia Saudyjska nie stanowią zagrożenia dla żywotnych interesów Państwa Izrael. Wynika to z proamerykańskiego kursu większości arabskich elit i ich uzależnienia od handlu z państwami zachodnimi.
Izrael dysponuje również bronią jądrową, a powodzenie irańskiego programu nuklearnego zmieniłoby diametralnie układ sił w regionie. Ponadto, walka z finansowanymi przez Iran bojówkami stała się dla Izraela ważnym elementem polityki bezpieczeństwa, a jedynie osłabienie Iranu może przyczynić się do ich ostatecznej likwidacji.
Z drugiej strony, zaostrzenie konfrontacyjnego kursu Izraela wynika również z wewnętrznej radykalizacji społeczeństwa żydowskiego. Wzrost nacjonalizmu i tendencji ekspansjonistycznych na przestrzeni ostatnich dekad pozwolił na zdobycie społecznej akceptacji dla agresywnych i bezkompromisowych działań. Kluczowym komponentem jest też postawa Donalda Trumpa, gdyż właśnie militarne i polityczne wsparcie USA daje Izraelowi legitymizację na arenie międzynarodowej. Trudno jest zatem przewidzieć dalszy bieg wojny na Bliskim Wschodzie. Nawet w przypadku zawieszenia broni czy porozumienia pokojowego czynniki wewnętrzne będą dalej oddziaływać na politykę zagraniczną Izraela, dlatego geopolityczna przyszłość tego regionu stoi pod dużym znakiem zapytania.
Źródła: BBC, Britannica, U.S. Departament of State, The New York Times
Dodaj komentarz